5 januari 2026
In uitvoering
Waarom is historische maatvoering zo belangrijk bij het restaureren van spantbenen?
Vakgroep Restauratie heeft onze restauratievakman Ruud geïnterviewd over de restauratie van de Polonceau Spanten van rijksmonument De Botenloods op Fort Sabina. Lees hier het artikel van Vakgroep Restauratie:
Vraag:
Waarom is historische maatvoering zo belangrijk bij het restaureren van spantbenen?
Zodra je het terrein van de botenloods van Fort Sabina betreedt, wordt duidelijk dat dit geen standaard restauratieproject is. Dit rijksmonument uit 1881 was er zeer slecht aan toe: deels ingestort met verzakte gevels en één van de drie compartimenten waarvan het dak nog overeind stond, kampte met ernstig aangetaste Polonceau-spanten. Precies daar ligt echter de kern van het vak: het vraagt om restauratiekennis op het hoogste niveau.
Antwoord
Polonceau-spanten restaureren met historisch inzicht
Binnen het restauratieproject vormen deze negen Polonceau-spanten het meest intrigerende onderdeel. Dit 19e-eeuwse spantsysteem, ontworpen door de Franse ingenieur Camille Polonceau geldt als een mijlpaal in de industriële houtbouw: een lichte, maar efficiënte vakwerkconstructie die grote overspanningen mogelijk maakt zonder tussensteunpunten. Voor een botenloods waar militaire vletten en barkassen ongehinderd moesten worden verplaatst, was dat destijds een revolutionaire oplossing.
Bij aanvang van de restauratie waren de ingestorte spanten echter een technische puzzel. De stalen trekstangen en gietijzeren drukstaven en knooppunten waren ernstig verbogen en gecorrodeerd. De houten spantbenen waren op meerdere plekken volledig door rot aangetast. De restauratie van deze constructie vraagt om een aanpak waarin kennis van historische houtconstructies en metaalconservering samenkomt.
Reconstructie op basis van historische maatvoering
Omdat de houten spantbenen constructief waren opgegeven, is in de timmerwerkplaats van Cauwenborgh gekozen voor volledige vervanging op basis van de oorspronkelijke maatvoering. Tegelijkertijd is veel aandacht uitgegaan naar het metaalwerk van de constructie. Een deel van de gietijzeren knooppunten is gereinigd en geconserveerd. Enkele drukstaven bleken dermate vervormd en vermoeid, dat hergebruik niet verantwoord was. Voor deze onderdelen is een smid ingeschakeld, die nieuwe gietijzeren drukstaven heeft vervaardigd door middel van zandgieten, conform de oorspronkelijke vorm.
Plaatsing met millimeterwerk
Het terugplaatsen en uitlijnen van de spanten was een vaktechnische uitdaging op zichzelf. De botenloods is destijds namelijk ‘met de dijk mee’ gebouwd: het gebouw helt mee met de glooiing van de dijk en is dus niet volledig waterpas opgezet. Moderne referenties, zoals een horizontaal vlak of symmetrische assen, konden daarom niet worden toegepast.
Om de spanten op hun oorspronkelijke posities terug te brengen, is gewerkt met een systeem van tijdelijke schoren, vaste meetpunten en gecontroleerde spanningsopbouw in de trekstangen en drukstaven. Ieder spant werd na plaatsing handmatig afgesteld, waarbij de historische scheefstand bewust is behouden.
Monumentale details: behouden, herstellen, herplaatsen
Naast de dakconstructie worden ook de gevels grondig aangepakt. Hiervoor wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de bestaande bakstenen. Het metselwerk, de kalkmortelvoegen en karakteristieke snijvoegen worden hersteld volgens de geldende uitvoeringsrichtlijnen. Nieuw gevelmetselwerk wordt door cementeren vertind, zodat het aansluit bij de bestaande structuur zonder visueel te concurreren met het historische metselwerk.
Daarnaast worden poorten en kozijnen gedemonteerd en in de werkplaats gerestaureerd, inclusief revisie van het originele hang- en sluitwerk. De poorten hebben tegenwoordig vooral een decoratieve rol, maar blijven bepalend voor de historische uitstraling en worden daarom met dezelfde zorg behandeld als de constructieve onderdelen.
Vakmanschap als fundament
Wat dit project vooral laat zien, is hoe essentieel gespecialiseerde restauratiekennis is bij complexe historische constructies. Het herstel van de Polonceau-spanten vraagt om vaklieden die niet alleen de theorie beheersen, maar ook de ervaring hebben om historische constructies te lezen en hun oorspronkelijke werking te begrijpen.
Aannemersbedrijf Cauwenborgh, gevestigd in Bergen op Zoom, is Erkend Restauratie Bouwbedrijf. Dit kwaliteitskeurmerk van Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) bevestigt dat Cauwenborgh beschikt over gespecialiseerde kennis en expertise voor het restaureren, onderhouden en herbestemmen van monumentaal erfgoed, zoals de botenloods.
De restauratie van de botenloods wordt mede mogelijk gemaakt door subsidies en financiële bijdragen van het Ministerie van OCW, Provincie Noord-Brabant, Gemeente Moerdijk, het Cultuurfonds, het Hendrik Muller Fonds en door de inzet van Stichting Fort Sabina.nl en Stichting de Botenloods Sabina.
Deze vraag werd beantwoord door Vakgroep-lid Cauwenborgh.